HOORN - Het Oostereiland bij de Hoornse haven heeft de afgelopen
tijd een metamorfose ondergaan en ontwikkelt zich tot één van de
spannendste lokaties in de regio. Het voormalige gevangeniscomplex,
dat jarenlang buiten gebruik was, is in 2010 en 2011 verbouwd tot
appartementen en kantoren, Museum van de Twintigste Eeuw, Cinema
Oostereiland, Hotel en Brasserie Oostereiland, Toeristisch
Informatie Punt en er komt ook nog een museumhaven met werkplaats
voor historische schepen.
Kortom, het Oostereiland komt weer helemaal tot leven en is nu voor
een ieder toegankelijk. Voor een wandeling langs het water, een
kijkje op de binnenplaats of een bezoek aan de instellingen en
bedrijven.
Van het Rijk naar Gemeente
Op 17 december 2009 heeft wethouder Jack van Es het officiële
startschot gegeven voor de restauratie en herbestemming van
Oostereiland. Het voormalige gevangeniscomplex is een rijksmonument
en staat sinds 2003 leeg. Op 30 oktober 2007 werd de gemeente Hoorn
de nieuwe eigenaar. Inwoners van Hoorn hebben meegedacht over een
nieuwe bestemming. Dat wordt een combinatie van cultuur, wonen,
werken en toerisme. Najaar 2011 zijn de nieuwe gebruikers erin
getrokken. Nu wordt ook de rest van het eiland nog opgeknapt.
Om het eiland voor bewoners, bezoekers en hulpdiensten goed
toegankelijk te maken, is er een nieuwe bredere toegangsbrug
gebouwd.
Historie van het Oostereiland
Het verleden
De binnenstad van Hoorn ligt als een driehoek in het IJsselmeer,
waarbij de lange zijde met het vaste land is verbonden. Op de punt
die in het water steekt ligt het Oostereiland, met de stad
verbonden door een brug. Over het ontstaan het volgende.
Het Oostereiland is, samen met Westereiland, nu Visserseiland, ter
vergroting van de havencapaciteit aangelegd tussen 1662 en 1665
voor het toen florerende Hoorn. De eerste bebouwing werd gevormd
door pakhuizen (met een woning?) voor een koopman, een zekere
Schuyt, waardoor het ook wel Schuyteseiland is genoemd. De man ging
in 1677 failliet. De pakhuizen van toen zijn omgevormd tot het
bouwdeel met kapel en het administratiegebouw. In hun kern moeten
die nog het 17e eeuwse woon- en pakhuis zijn. Alle overige
bebouwing is 19e eeuws, of nog later (na W.O. 2 ). De
situatie van eind 17e eeuw is tot begin 19e eeuw vrijwel
onveranderd gebleven. In 1813 weer vele veranderingen.
Vanaf ongeveer 1690 worden de aanwezige gebouwen het onderkomen van
de Admiraliteit, een voorloper van de Marine. Die heeft er
magazijnen, kantoren, werkplaatsen en scheepswerven gebouwd.
Daarbij was in de Grashaven ruimte voor 32 oorlogsschepen. In 1795
is de Admiraliteit opgeheven door de Franse bezetter. Na
kortstondig als kazerne te hebben dienst gedaan, is het van 1817
tot 1827 “bedelaarshuis” geweest, waarbij er 700 tot 1.000
bedelaars werden ondergebracht uit heel noordelijk Nederland.
Daartoe werd de aanwezige U-vormige bebouwing verdubbeld en
ontstond het carré. De nieuwe bebouwing was waarschijnlijk laag,
overeenkomstig de bebouwing van het cellenblok. De thans nog
aanwezige cellenstructuur in het cellenblok is waarschijnlijk nog
vroeg 19e eeuws. In 1828 wordt het bedelaarswerkhuis opgeheven.
Hier schijn de Hoornse gemeenschap bezwaar tegen gemaakt te hebben
bij de toenmalige koning, die vervolgens besloten heeft in de
gebouwen een huis van correctie te vestigen, wat feitelijk een
gevangenis is voor lichtgestraften voor wie reclassering nog
mogelijk leek. Daarbij was sprake van verplichte arbeid. Dit heeft
tot 1886 geduurd.
In 1829 is het correctiehuis vergroot en met een dijkje omgeven.
Toen schijnt ook de binnenplaats door het toevoegen van nieuwbouw
in tweeën verdeeld te zijn (noordelijke deel kleiner). Dit is
waarschijnlijk bij de bouw van het alkovengebouw weer ongedaan
gemaakt. En wellicht is toen de huidige situatie van het
administratiegebouw gerealiseerd.
De grote zedeloosheid op de slaapzalen, waar de gevangenen in
hangmatten sliepen, gaf de toenmalige minister van justitie
aanleiding tot de bouw van het alkovengebouw van 1870 tot 1873
(architect J.F. Metzelaar), het grote monumentale gebouw aan de
zuidzijde van het complex met de markante met rode dakpannen
gedekte kappen. Hier werden de gedetineerden in afzonderlijke
alkoven (cellen van ijzeren traliewerk) ’s nachts ingesloten.. Op
de begane grond 8 zalen voor gedetineerden en twee voor andere
functies. Op de verdiepingen ook 8 zalen per verdieping, met
ijzeren traliewerk voor alkoven, 26 stuks . Dit levert op: 24 x 26
is 624 stuks (cellen). In het midden was een stenen muur geplaatst
om inkijk te voorkomen. Trappenhuizen met tussenverdiepingen om in
de alkoven te kunnen kijken. Geheid met palen op kleef. Vloeren
uitgevoerd in zogenaamde troggewelfjes. In de rest van de gebouwen
veel werkplaatsen) weverij, kleermakerij, borstelmakerij,
schoenmakerij enz. Ook aanzienlijke verbouwingen aan andere
onderdelen, waarschijnlijk noord- en westvleugel, goot als bij
alkovengebouw, ramen idem.
Van 1886 tot 1933 was het Rijkswerkinrichting, in feite nog steeds
iets als een gevangenis. Het was vooral een naamsverandering. Wel
was sprake van uitbreiding van de bevolking, waarvoor extra alkoven
werden gecreëerd door ze op elkaar te zetten. Hierdoor werd het
mogelijk meer dan 1.000 mensen afzonderlijk op te sluiten. In 1890
zijn de oude pakhuizen aan de noordzijde omgevormd van drie naar
twee bouwlagen, met nieuwe trappenhuizen. Aan de buitenzijde is dat
nog wel te zien. Meer mensen leidde ook tot meer personeel. Daarom
zijn in 1900 16 bewaarderwoningen aan op het Achter op ´t Zand
gebouwd. Tussen 1890 en 1900 is de houten ophaalbrug vervangen door
de vaste brug.
In 1910 werd een installatie aangebracht om water op te pompen en
zelf te zuiveren tot drinkwater. Vanaf 1912 betonartikelenbedrijf
op achterterrein. In noord en noordwest vleugel op begane grond in
1929 dubbele smalle ramen vervangen door enkele brede. In 1914 is
de directeurswoning aangesloten op waterleidingnet.
In 1933 werd voor de eerste keer de gevangenis (toen nog
rijkswerkinrichting) gesloten wegens sterk gedaalde bezetting.
Tussen 1933 en 1939 zaten verschillende verenigingen in het gebouw.
In de oorlog zaten er staatsgevaarlijke Nederlanders en
vreemdelingen. Eind van de oorlog was er een bominslag op de
binnenplaats, waardoor grote schade ontstond. Na de oorlog kwamen
er 500 mensen die verdacht werden van samenwerking met de Duitsers.
Daarna wordt het weer gevangenis voor allerlei lieden. In 1987 is
de gevangenis voor de eerste keer gesloten. Het Oostereiland wordt
dan in gebruik genomen voor uitgeprocedeerde asielzoekers (7 man op
een zaal, met eigen chambrette). In 1992 is het weer voor even voor
gevangenis voor kortgestraften in gebruik genomen. In 1999 ging de
gevangenis weer dicht, waarbij het weer voor asielzoekers dienst
ging doen. Op 15 dec. 2002 verlaat de laatste asielzoeker het
complex. Sindsdien staat het leeg. Op 30 oktober 2007 is het
gekocht door de gemeente.
Alle gegevens onder voorbehoud van typefouten Oostereiland.
